EXERCISE AND QUALITY OF LIFE
Volume 6, Issue 2, December 2014
UDC: 797.2-057.874
STUDENTS' SWIMMING COMPETENCIES: THE ROLE OF THE SCHOOL
PHYSICAL EDUCATION
Tatjana Vlahović
Faculty of Sport and Physical Education, University of Novi Sad
Abstract
Physical education has an important role in students' preparation for lifelong fitness
participation. Since swimming is considered as one of the most beneficial fitness activities,
swimming competencies, including knowledge of safety routines, should be developed
through physical education classes. In order to examine swimming competencies of
elementary and secondary school students, the cross-sectional study was conducted. The
sample consisted of 143 students of both gender (71 elementary school students, 72 secondary
school students). The previously used questionnaire was modified (Moran, 2006) and the data
concerning selfevaluation of swimming skills, safety information resources and life saving
skills are presented. Data were analyzed by descriptive statistics. Results suggest that there are
no significant differences between elementary and secondary school students in
selfevaluations of swimming skills, but they differ in safety information resources they use.
Schools fail in their mission to educate and develop students' swimming competencies.
Keywords: Swimming, students, safety.
Uvod
Plivanje je aktivnost kretanja živih bića kroz vodu, koja pored toga uključuje i održavanje na
površini vode i kretanje u željenom smeru. Pogodno je za sve uzrasne kategorije i veoma
korisno za zdravlje ljudi. Može se naučiti u bilo kom životnom dobu, ali je najbolje kada se
plivanje nauči u detinjstvu, kako bi se deca još dok su sasvim mala navikla na blagotvorno
dejstvo vode.
Statistički podaci ukazuju da se na prostoru SAD u 2000. godini udavilo više od 1400
dece, mlađe od 20 godina. Najveći broj utopljenika su muškarci (83%), najugroženije starosno
doba je 18-24 godine, a podjednako se utapaju i plivači i neplivači (71%) (Dimitrić i Batez,
2013). "Sigurnost na vodi Novog Zelanda" (Water Safety New Zealand) je nacionalna
organizacija odgovorna za obrazovanje u oblasti bezbednosti na vodi na Novom Zelandu.
32
Podaci ukazuju da se u periodu od 2005. do 2009. godine, godišnje u proseku udavilo 85
(77%) muškaraca, a 26 (23%) žena. Najugroženiji uzrast u tom periodu bio je 45-54 godina
(20 utapanja-20%) i uzrast 15-24 godine (18 utapanja-16%). Uzrast 15-24 godine je i u 2010.
godini bio najugroženiji sa 20 utopljenika (23%). Osmišljeni programi koji su sprovedeni na
Novom Zelandu, smanjili su broj utopljenika od 1985. godine sa 215 utopljenika na 93 u
2006. godini, dok je u 2010.godini, broj utopljenika opao na 87. Najčešća mesta utapanja su
jezera (36%) i rečni tokovi (29%), a utapanja se najčešće dešavaju prilikom rekreativnih
aktivnosti (63%). U periodu maj-avgust utopilo se dve trećine utopljenika mlađih od 15
godina, a deca uzrasta 5-19 godina utopila su se vikendom. Utopljenici uzrasta od 1-4 godine
uglavnom su se udavili u privatnim bazenima, dok su se utopljenici stariji od 5 godina
najčešće davili u jezerima i rekama. Uzrok u 30-50% utapanja odraslih je alkoholisano stanje.
Za period 2005-2009. godine u Republici Srbiji se prosečno utopi 102,6 utopljenika, dok se u
AP Vojvodini prosečno utopi 43,4 (Dimitrić i Batez, 2013). Odnos između sposobnosti
plivanja, učenja plivanja i rizika od utapanja za malu decu je predmet nekih istraživanja.
Većini je nepoznato da su mladi što se tiče rizika od utapanja jedna od najugroženijih grupa u
većini razvijenih zemalja. Smatra se da časovi plivanja poboljšavaju sposobnost ronjenja,
plivanje pod vodom, pravilno disanje, ali još uvek nije dokazano da sposobnost plivanja
smanjuje mogućnost utapanja. Sve ove sposobnosti imaju veze sa preživljavanjem u vodi, ali
koliko utiču jedna na drugu i dalje ostaje nejasno. Nedavne studije (Brenner, 2009) su
pokazale pozitivan odnos između nastave plivanja kod dece predškolskog uzrasta. Časovi
plivanja smanjili su rizik od utapanja za 88% kod dece od 1-4 godine starosti. Rezultati su
prikazani deci u manje i srednje razvijenim zemljama. Da li znanje plivanja ima blagotvorno
dejstvo na rizik od utapanja teško je utvrditi iz dva razloga. Prvo, ne postoji jedna prihvaćena
definicija među stručnjacima o bezbednosti na vodi kojom se definiše sposobnost plivanja.
Često se definiše kao sposobnost čoveka da određenom tehnikom plivanja pređe određenu
razdaljinu. Ta razdaljina nije tačno definisana, smatra se da je to distanca od 25 do 200
metara. Langendorfer i Bruja (1995) smatraju da je sposobnost na vodi sveobuhvatniji pojam
od sposobnosti plivanja i da bolje opisuje veštine na vodi i znanja u vezi sa aktivnostima na
vodi. Brener smatra da sposobnost plivanja nije dovoljna da se spreči utapanje. Shodno tome,
ovim istraživanjem je usvojen termin sposobnost na vodi koji opisuje skup veština koje mogu
sprečiti utapanje. Drugo, mnogo istraživanja pokazuje da je glavni problem što mnogi
precenjuju svoje sposobnosti i potcenjuju rizik od utapanja, naročito muškarci. Stoga su
muškarci rizičnija grupa od žena, što dokazuje i istraživanje vršeno na Novom Zelandu
(Moran, 2006), gde je utvrđeno da značajno više mladih muškaraca nego žena starosti od 15-
19 godina procenjuje bolju sposobnost plivanja i niže procene rizika od utapanja. Još jedan
problem predstavlja i ubeđenost mladih muškaraca da su sposobni da reaguju na pravi način u
rizičnim situacijama. Vršeno je istraživanje na studentima prve godine, gde su nešto više od
polovine ispitanika bili muškarci (53%), jedna polovina bili su starosti 17-19 godina, a druga
polovina između 20-29 godina. Oni su bili stanovnici Novog Zelanda, Australije, Japana i
Norveške. Studenti su procenjivali svoje sposobnosti na vodi zajedno sa procenom rizika od
utapanja. Više od jedne trećine studenata (35%) nije moglo da ostane na povržini vode duže
od 2 minuta, a skoro polovina (48%) nije mogla da ostane na površini duže od 6 minuta.
Nedostatak znanja i iskustva povezan je sa rizikom od utapanja, a mnoga istraživanja
pokazuju da mladi nisu svesni koliko je opasno preplivavati reku, plivati u jezeru, moru ili
33
drugoj vodenoj površini (Bennett, Quan, & Williams, 2002), kao i koliko je opasno mešati
alkohol sa aktivnostima na vodi (Orlowski, 1987, 1989).
Zbog svega navedenog, potrebno je ustanoviti koliko su naša deca informisana o bezbednosti
na vodi i da li škola u tom pogledu obavlja svoju ulogu.
U planu i programu fizičkog vaspitanja u osnovnim školama, nalazi se plivanje kao njegov
sastavni deo. Bez obzira na to, neke škole nisu uvek u mogućnosti da u redovnoj nastavi pruže
učenicima potrebno znanje iz plivanja, te se plivačka aktivnost može odvijati kroz školsku
slobodnu aktivnost. Da bi se pomoglo u ostvarenju ove fizičke aktivnosti, škole organizuju
plivačke sekcije, ili u okviru školskog društva za fizičku kulturu ili kao samostalno telo. U
okviru logorovanja, koje traje najmanje sedam dana, organizuje se obuka plivanja. Obuka
plivanja je specifičan način izvođenja nastave i usmerena je ka sticanju motoričkih znanja i
umenja, kao i stvaranju navika bavljenja motoričkim aktivnostima učenika u ranom periodu
detinjstva. Učenici nižih razreda treba da imaju po jedan kurs plivanja u svakom razredu, a
najmanje jedan tokom četvorogodišnjeg školovanja u prvom ciklusu osnovnog obrazovanja i
vaspitanja. Za kurs plivanja planira se dvanaest časova od ukupnog fonda predviđenog za
zajednički program, gde nastavnik ili instruktor sprovodi obuku plivanja i usavršavanje
obučene tehnike. Na kraju obuke, učenik treba da prepliva najmanje do 20 metara izabranom
tehnikom. Pošto se predmetna nastava organizuje tek u trećem i četvrtom razredu, ukoliko
nije moguće da se nastava fizičkog vaspitanja u ova dva razreda izvodi kao predmetna,
obezbeđuje se stručno-instruktivan rad za ciklus iz plivanja. U petom razredu učenici treba da
nauče plivanje jednom tehnikom i da tom tehnikom preplivaju 20 metara. Pored kursnog
oblika, plivanje se u planu i programu od petog do osmog razreda, može naći i kao izabrani
sport, koji se održava jednom nedeljno, odnosno 36 puta godišnje (u osmom razredu 34 časa
godišnje). Nastava fizičko vaspitanje - izabrani sport obavezan je izborni predmet i realizuje
se u okviru redovne nastave, ali se posebno numeriše. Kao izabrani sport, plivanje spada u
sportove koji se nalaze u programima takmičenja „Saveza za školski sport i olimpijsko
vaspitanje Srbije“.
Nastava fizičkog vaspitanja se u srednjim školama, pored zajedničkog programa, sprovodi i
kao program po izboru učenika. Učenici se na početku školske godine, na osnovu svojih
sposobnosti i interesovanja, opredeljuju za sport koji im odgovara. Nastavnik ih obučava i
pomaže im da se usavršavaju i razvijaju u tom pravcu. Godišnji fond časova u prvom razredu
je 70, u drugom 74, u trećem 72, a u četvrtom 64 časa. Nastava plivanja se realizuje u dva
ciklusa, a svaki od njih sadrži 10 časova. Na času plivanja, nastavnik učenike upoznaje sa
osnovnim siguronosnim merama u plivanju, a oni ih primenjuju u praksi. Pored toga, zadatak
učenika je, da po svom izboru i na osnovu svojih sklonosti, usvoje dve tehnike plivanja, da
vežbaju kako bi postigli bolje rezultate, da nauče skok sa startnog bloka i okrete, kao i da
učestvuju na odeljenskim, razrednim i međuškolskim takmičenjima.
Cilj istraživanja je da se ispitaju kompetencije učenika osnovnih i srednjih škola, uključujući
samoprocenu plivačke veštine, ponašanje na vodi, osposobljenost za pružanje prve pomoći i
poznavanje osnovnih pravila bezbednosti na vodi.
34
Metod
Istraživanje transverzalnog tipa, sprovedeno je u osnovnim školama na teritoriji grada Novog
Sada i Subotice. Uzorak ispitanika sačinjava ukupno 143 ispitanika, oba pola. U pitanju su
učenici osnovne škole (ukupno 71 ispitanik) i učenici srednje škole (ukupno 72 ispitanika).
Za prikupljanje podataka korišćen je adaptirani upitnik o bezbednosti na vodi, primenjen u
ranijem istraživanju (Moran, 2006). Pored osnovnih demografskih podataka, Upitnik sadrži
segmente koji se odnose na: 1) izvore informacija o bezbednosti na vodi, 2) poznavanje
tehnike plivanja, 3) prethodna ponašanja na vodi, 4) poznavanje osnovnih pravila ponašanja
na vodi i 5) razumevanje značaja bezbednosnih protokola na vodi. Ovde će biti prikazani
podaci koji se odnose na samoprocenu znanja plivanja, izvore informacija o bezbednosti na
vodi i poznavanje spasilačkih procedura.
Dobijeni podaci obrađeni su pomoću deskriptivne statistike, hi-kvadrat testa i t-testa
za nezavisne uzorke.
Rezultati
Poznavanje tehnike plivanja
U tabeli 1 prikazani su odgovori ispitanika na pitanje da li znaju da plivaju, dok su u tabeli 2
prikazane osobe, odnosno institucije koje su zaslužne za njihovo plivačko znanje.
Tabela 1
Znanje plivanja učenika osnovne i srednje škole
Škola
Zna da pliva
Ne zna da pliva
Ukupno
67
4
71
Osnovna
(94.4%)
(5.6%)
(100.00%)
66
6
72
Srednja
(91.7%)
(8.3%)
(100.00%)
133
10
143
Ukupno
(93.0 %)
(7.0%)
(100.00%)
2(1, N=143) = 0.09, P = .76
35
Tabela 2
Osoba/institucija zaslužna za plivačko znanje učenika osnovne i srednje škole
Sam
Škola
Plivački
Škola
Osnovna Roditelji
Prijatelji
sam
Ukupno
plivanja
klub
naučio
4
11
1
15
12
67
Osnovna
24 (33.8%)
(21.1%)
(16.9%)
(100.00%)
(5.6%)
(15.5%)
(1.4%)
0
7
8
19
66
Srednja
26 (36.1%)
6 (8.3%)
(26.4%)
(100.00%)
(0.0%)
(9.7%)
(11.1%)
Izvori informacija o bezbednosti na vodi
U tabeli 3 prikazani su najvažniji izvori informacija o bezbednosti na vodi za učenike osnovne
i srednje škole.
Tabela 3
Najvažniji izvor informacija o bezbednosti na vodi za učenike osnovne i srednje škole
Sportski
Škola
Porodica
Prijatelji
Škola
Mediji
Internet
Ukupno
klub
39
2
3
24
0
3
71
Osnovna
(100.00%)
(54.9%)
(2.8%)
(4.2%)
(33.8%)
(0.0%)
(4.2%)
26
2
29
5
6
72
Srednja
4 (5.6%)
(100.00%)
(36.1%)
(2.8%)
(40.3%)
(6.9%)
(8.3%)
65
4
7
53
5
9
143
Ukupno
(45.5%)
(2.8%)
(4.9%)
(37.1%)
(3.5%)
(6.3%)
(100.00%)
36
Резултати који се односе на предавања о безбедности на води у склопу наставе
приказани су у табели 4.
Табела 4
Predavanja o bezbednosti na vodi u sklopu nastave
Škola
Da
Ne
Ukupno
20
51
71
Osnovna
(28.2%)
(71.8%)
(100.00%)
24
48
72
Srednja
(33.3%)
(66.7%)
(100.00%)
44
99
143
Ukupno
(69.2%)
(30.8%)
(100.00%)
2(1, N=143) = 0.24, P = .62
Kompetencije učenika za spasavanje davljenika i pružanje prve pomoći
U tabeli 5 može se videti koliko su učenici osnovne i srednje škole sposobni da spasu osobu
koja se davi u dubokoj vodi, dok je u tabeli 6 prikazana sposobnost učenika pružanja prve
pomoći, odnosno srčano plućnog oživljavanja.
Табела 5
posobnost učenika da spasi osobu koja se davi u dubokoj vodi
Škola
Ne
Možda
Verovatno
Definitivno
Ukupno
26
22
20
3
71
Osnovna
(36.6%)
(31.0%)
(28.2%)
(4.2%)
(100.00%)
21
29
14
8
72
Srednja
(29.9%)
(40.3%)
(19.4%)
(11.1%)
(100.00%)
47
51
34
11
143
Ukupno
(32.9%)
(35.7%)
(23.8%)
(7.7%)
(100.00%)
2(3, N=143)=4.82, P = .18
37
Табела 6
posobnost učenika da pruži srčano plućno oživljavanje
Škola
Ne
Možda
Verovatno
Definitivno
Ukupno
49
8
13
1
71
Osnovna
(69.0%)
(11.3%)
(18.3%)
(1.4%)
(100.00%)
21
11
25
15
72
Srednja
(29.9%)
(15.3%)
(34.7%)
(20.8%)
(100.00%)
70
19
38
16
143
Ukupno
(49.0%)
(13.3%)
(26.6%)
(11.2%)
(100.00%)
2(3, N=143)=27.71, P < .00
Diskusija
Na osnovu dobijenih rezultata može se videti da većina učenika, kako srednje, tako i osnovne
škole, zna da pliva, i da su za to najzaslužniji roditelji i škole plivanja. Sposobnosti učenika
osnovne i srednje škole, na osnovu samoprocene, su podjednake. Uzimajući u obzir porodicu,
sportski klub i medije i internet kao najvažnije izvore informacija o bezbednosti na vodi za
učenike osnovne i srednje škole, može se zaključiti da postoji bitna razlika. Za učenike
osnovne škole, roditelji predstavljaju najvažniji izvor (54,9%), dok su kod učenika srednje
škole sportski klub i roditelji skoro podjednako važni, ali se na prvom mestu ipak nalazi
sportski klub (40,3%), a drugo mesto zauzima porodica (36,1%). Osim roditelja i sportskog
kluba, iz dobijenih podataka se može videti da se učenici srednje škole više informišu preko
medija i interneta od učenika osnovne škole.
Što se tiče predavanja o bezbednosti na vodi u sklopu nastave, većina učenika nije imala
predavanja u školi, te ne postoji bitna razlika između učenika osnovne i srednje škole. Na
osnovu onog što nastavni plan i program fizičkog vaspitanja nalaže, škole, kao vaspitno-
obrazovne institucije, ne ispunjavaju svoj zadatak u celini, a o tome svedoči podatak da 66,7%
učenika srednje škole i 71,8% učenika osnovne škole, u sklopu nastave fizičkog vaspitanja ili
van nje, nije imalo predavanja o bezbednosti na vodi. Učenici moraju dobiti potrebne
informacije, kako bi bili bezbedni prilikom bavljenja aktivnostima na vodi. Zbog toga bi se od
prvog razreda osnovne škole u nastavu fizičkog vaspitanja trebalo uvesti plivanje, kao njegov
obavezni deo. Obrazovanje o bezbednosti na vodi trebalo bi da se nastavi i u srednjim
školama, jer se stalnim informisanjem podiže svest učenika.
Podjednak broj učenika osnovne i srednje škole se izjasnio da bi bio sposoban da spasi
osobu koja se davi u dubokoj vodi, dok bitna razlika postoji kod učenika osnovne i srednje
škole u sposobnosti pružanja srčano plućnog oživljavanja. Veći broj učenika srednje škole se
38
izjasnio da poznaje pravila prve pomoći i da bi bio sposoban da je pruži ukoliko je to
potrebno. Većina učenika, kako srednje, tako i osnovne škole se izjasnila da bi možda bila
sposobna da spasi osobu koja se davi, s tim što bi se izložila velikom riziku. Što se tiče srčano
plućnog oživljavanja, 69% učenika osnovne škole ne bi bilo u stanju da pruži prvu pomoć,
dok se skoro isti broj učenika srednje škole izjasnio da bi bio u stanju da pruži prvu pomoć.
Roditelji bi trebali da se angažuju i podstaknu decu da povećaju plivačku
sposobnost/kondiciju, a škole bi u tome trebale da im pomognu.
Zaključak
Na osnovu obrađenih podataka može se zaključiti da škole veoma malo pažnje posvećuju
plivanju, a samim tim i informisanju učenika o bezbednosti na vodi. To nije problem koji se
javlja samo u školama ova dva grada gde je vođeno istraživanje, već se on odnosi na teritoriju
čitave Republike Srbije.
Škole bi trebale što više da angažuju Crveni krst koji će učenicima pružiti potrebne
informacije preko predavanja, ali i praksu, odnosno pružanje prve pomoći licu koje se davi ili
koje nije pri svesti.
Pored škole, veliku ulogu, možda i najveću, ima porodica, odnosno roditelji. Zna se da je
porodica najvažnija za formiranje ličnosti deteta i da vaspitanje potiče prvenstveno iz
porodice. Deca su radoznala, a u starijem dobu sklona su isprobavanju različitih aktivnosti,
pogotovo na nagovor prijatelja, te bi roditelji trebali deci da sugerišu šta je dobro, a šta ne, i
da im objasne koliko može biti rizično bavljenje aktivnostima na vodi, ako se ne poštuju
bezbedonosna pravila.
Takođe veliku ulogu imaju i sportski klubovi, te bi oni pored predavanja koje drže svojim
članovima, mogli da promovišu pravila ponašanja prilikom bavljenja aktivnostima na vodi u
saradnji sa medijima, ili preko interneta.
Raznim predavanjima mogla bi da se podigne svest učenika, te da osim plivanja steknu
potrebna znanja o bezbednom ponašanju na vodi, pozitivne stavove prema plivanju, da nauče
kako da se ponašaju u slučaju da ih uhvati grč u dubokoj vodi ili ukoliko se nađu u nekoj
drugoj opasnosti koja može da ih zadesi u dubokoj vodi, da se obuče za pružanje prve
pomoći. Sve to spada u razvijanje kompetencija, a to znači da treba da budu sposobni za
boravak na vodi i oko nje i da budu bezbedni prilikom bavljenja aktivnostima na vodi.
References
Ahmetović, D. i Matković, I. (1995). Teorija plivanja. Novi Sad: Sportska asocijacija Novog
Sada.
AUSTSWIM and Royal Life Saving Society - Australia. (2013). 2013 Survey of community
perceptions of and attitudes towards children's swimming and water safety skills.
39
Bala, G. i Krneta, Ž. (2012). Metodologija istraživanja u kineziologiji. Novi Sad: Fakultet
sporta i fizičkog vaspitanja.
Bala, G. i Krneta, Ž. (2012). Primena elementarnih statističkih metoda u kineziologiji. Novi
Sad: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja.
Victorian Water Safety Guide 2013. (2013). Melbourne: State Government of Victoria.
Dimitrić, G. i Batez, M. (2013). Činioci rizika i bezbednost dece na vodi. Novi Sad: Fakultet
sporta i fizičkog vaspitanja.
Đorđić, V. (2012). Školsko fizičko vaspitanje. Novi Sad: Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja.
Zahorjević, A., Matković, I. i Lomen, E. (1981). Obuka neplivača i spašavanje utopljenika.
Novi Sad: Zavod za fizičku kulturu Vojvodine.
Ilić, J., Višnjić, D., Martinović, D i Marković, Ž.
(2010). Ispitivanje odnosa školskog
postignuća i motivacije učenika IV razreda za angažovanje na časovima fizičkog
vaspitanja. Zbornik radova 2010, 2, 1986-8154.
Kjendlie, P. L., Keig Stallman, R. and Harald Olstad, B. Water safety education is more than
teaching swimming skills: Comprehensive drowning prevention education. ID: 880 /
Paper: 258.
Mihovilović, M. (1964). pašavanje utopljenika. Zagreb: Sportska štampa.
Moran, K. (2012). Can you swim? An exploration of measuring real and perceived water
competency. International Journal of Aquatic Research and Education, 6, 122-135.
Moran, K. (2006). Re-thinking Drowning Risk: The Role of Water Safety Knowledge,
Attitudes and Behaviours in the Aquatic Recreation of New Zealand Youth. Doctoral
Thesis. Massey University, Palmerston North, New Zealand.
Moran, K. (2008). Will they sink or swim? New Zealand youth water-safety knowledge and
skills. International Journal of Aquatic Research and Education, 2, 113-126.
Nastavni planovi i programi.
(2012). Beograd: Zavod za unapređivanje obrazovanja i
vaspitanja.
Obrazovni standardi za kraj obaveznog obrazovanja za nastavni predmet Fizičko vaspitanje.
(2010). Beograd: Zavod za vrednovanje kvaliteta obrazovanja i vaspitanja
Portal za nastavnike.
(2013). Beograd: Zavod za vrednovanje kvaliteta obrazovanja i
vaspitanja.
Stevanović, V. (1960). Nastava plivanja u školi. Beograd: Zavod za izdavanje udžbenika
Narodne Republike Srbije.
Stevanović, V. (1969). pašavanje davljenika. Beograd: Partizan.
40
The American Red Cross 2013. (2013). Washington: The American National Red Cros.
Šiljeg, K. i Sindik, J. (2007). Ciljevi i metodička polazišta koncipiranja inicijalnog trenažnog
ciklusa plivača do 14 godina. Zagreb: Kineziološki fakultet Sveučilišta.
41